Birleşmiş Milletler Ortak Programı Yöneticisi Nevin Şenol, Ortak Program’ın ortaya çıkışından bugüne kadar geçen iki yıllık süre içinde kaydedilen gelişmeleri, yapılan faaliyetleri ve beklentileri kaleme aldı.

Günümüz Türkiye’si kadınların yaşamın her alanında temsil edilmesi konusunda önemli gelişmelere tanıklık etmektedir. Son yıllarda, kadınların ve kız çocuklarının insan haklarının korunması ve güçlendirilmesini sağlayacak çok sayıda yasal düzenleme yapılmış, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda önemli bir mesafe katedilmiştir. Ancak, sözkonusu düzenlemelerin tam olarak hayata geçirilememiş olması, cinsiyete dayalı eşitsizliğin kalkınma çabalarının önünde hala önemli bir engel olarak varlığını sürdürmesine yol açmaktadır.

Sorununun çözümüne katkıda bulunmak üzere bugüne kadar, Birleşmiş Milletler (BM) kuruluşlarının yanısıra fon sağlayan diğer uluslararası kuruluşlar Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamayı amaçlayan birçok projeye destek olmuştur. BM Reformu kapsamında, geleneksel kalkınma projelerinden farklı bir yaklaşımla hazırlanan Ortak Program, BM kuruluşlarına kaynaklarını ve uzmanlığını biraraya getirerek kalkınma problemlerinin çözümünü sağlayacak etkili yöntemler geliştirebilme olanağı  tanımaktadır. BM Ortak Programı ayrıca, aynı alanda yapılan diğer çalışmaları da biraraya getirerek çalışmaların etkilerini artırmayı amaçlamaktadır. Bu kavrayışla BM Nüfus Fonu (UNFPA), BM Kalkınma Programı (UNDP), BM Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) Ortak Programa katkıda bulunmaktadır.

BM Ortak Programı sadece BM fonlarının değil, Programı destekleyen ülkelerin ve özel sektörün fonlarının da birleştirilmesini amaçlamaktadır. Bu bağlamda, BM Ortak Programı, hem toplumsal cinsiyet eşitliği için bazı ülkelerin sağladığı maddi kaynakların birleştirilerek akılcı bir biçimde kullanılmasında bir araç olmakta, hem de Türk Hükümetine, sivil toplum kuruluşlarına ve diğer ortaklara birlikte çalışabilecekleri bir platform sunmaktadır. Programa şimdiye kadar, Almanya, Danimarka, Finlandiya, İsveç, İsviçre, İngiltere, Kanada ve Norveç Hükümetleri Ankara’daki büyükelçilikleri aracılığı ile mali katkıda bulunmuştur. Fransa Büyükelçiliği de yakın bir zamanda bağışçılar arasında yerini alacağını beyan etmiştir.

BM Ortak Programı özel sektör fonlarının da eşitlik çalışmalarına yönlendirilmesini sağlamak üzere tasarlanmıştır. Şirketlerin sosyal sorumluluk anlayışları son yıllarda önemli oranda gelişmiştir. Türkiye’de faaliyet gösteren ulusal şirketler ve çok uluslu şirketler ülkenin kalkınmasını sağlayacak projelere öncelik vermektedirler. Bu bağlamda, Program hazırlık aşamasında, BM ve özel sektör kuruluşlarından önemli ölçüde destek görmüştür. Programın Haziran 2006’dan bu yana özel sektör ortağı Sabancı Vakfı’dır. Sabancı Vakfı ayrıca, 2007  Mart ayında Sabancı Vakfı Hibe Programını başlatmıştır. Üç yıl sürecek ve toplam bütçesi 300.000 ABD Doları olan hibe programı, Program illerinde yerel ortaklar tarafından hazırlanan ve kadın dostu kentlerin oluşturulmasında bir araç olan Yerel Eşitlik Eylem Planlarını desteklemeyi amaçlamaktadır.

BM, maddi destek sağlayan ülkeler ve özel sektörün yanısıra yerel yönetimlerin de Programa katkıda bulunması öngörülmektedir. Halihazırda, yerel yönetimler Programa ayni katkılarını sürdürmektedir. Kapasite artırma etkinliklerinin katkısı ile maddi kaynak bulma ve strateji geliştirme becerilerini artıran yerel yönetimlerden ayrıca, Ortak Program kapsamında tarafların biraraya gelerek  hazırladıkları Yerel Eşitlik Eylem Planlarını (YEEP) hayata geçirmeleri beklenmektedir.

İki yıllık BM Ortak Programı, süregiden toplumsal cinsiyet eşitsizliğini,

• ulusal düzeyde ve yerel düzeyde eşitliğin gerçekleştirilmesine uygun ortam yaratılması;

• yerel yönetimlerin ve sivil toplum kuruluşlarının kapasitelerinin geliştirmesi;

• kadın ve kız çocuklarının ihtiyaçlarına yönelik yerel hizmet modellerinin geliştirilmesi;

• halkın kadın ve kız çocuklarının hakları konusunda bilgilendirilmesi yoluyla ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır.

Ortak Program BM, İçişleri Bakanlığı, Sabancı Vakfı ve Kadın Adayları Destekleme ve Eğitme Derneği (KA-DER) Ankara tarafından hayata geçirilmektedir. Sabancı Üniversitesi de Ortak Programın zihniyet değişikliği ve farkındalık yaratma hedefinin hayata geçirilmesine destek vermek vermektedir.

BM Ortak Programı, ulusal düzeydeki karar alıcıların yanısıra İzmir, Kars, Nevşehir, Şanlıurfa, Trabzon ve Van’daki yerel karar alıcıları, sivil toplum kuruluşları ve halkı hedef kitlesi olarak görmektedir.

Program illeri yerel yönetimlerin istekliliği, kapasitesi ve hazırlık ziyaretlerinde tayin edilen ihtiyaçlara göre belirlenmiştir. Bu şehirler, katılımcı ve eşgüdümlü ve sektörlerarası işbirliğine öncelik veren bir yaklaşımın benimsenmesi ile hizmetlerin nasıl geliştirilip çeşitlendirebileceğini, kaynakların nasıl çoğaltılabileceğini ve kadınların ve kız çocuklarının yaşamlarının nasıl iyileştirilebileceğini göstermek üzere seçilmiştir.

BM Ortak Programı, ilgili kentlerdeki kadınların ve kız çocuklarının, sorumlu kuruluşlardan hizmet talep eden taraflardan biri haline gelmesine destek olmaktadır. Ortak Program kapsamında kadın ve kız çocuklarının ihtiyaçları tespit edilmiş, kapasite artırma çalışmaları gerçekleştirilmiş ve ortaklar her kentte kentin önceliklerini yansıtan Yerel Eşitlik Eylem Planı (YEEP) hazırlamışlardır. YEEP uygulamaları Sabancı Vakfı hibe programı aracılığı ile de desteklenmeye başlanmıştır.

Ortak Programın son bölümünde, bu Programın diğer illere de yaygınlaştırılmasını sağlamak üzere bir model geliştirilecektir. Tüm ortakların birlikte belirleyecekleri kriterlere uyan Program illerine ‘Kadın Dostu Kent’ sertifikası verilecektir.

BM Ortak Programı, kalkınmanın ve kadın erkek eşitliğinin önündeki engellerin üstesinden gelmek amacıyla tasarlanmıştır. Programın 21 aylık uygulama süresinde aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır:

•2006 Mart, Haziran, Aralık ve  2007 Mayıs  aylarında geniş katılımla yapılan dört ulusal toplantıya; İçişleri Bakanı, Güler Sabancı, İçişleri Bakanlığı’ndan üst düzey yetkililer, 6 Program ili vali ve belediye başkanları, mali katkıda bulunan ülke büyükelçilik temsilcileri, Sabancı Vakfı yetkilileri, KA-DER, STK temsilcileri ve akademisyenler olmak üzere yaklaşık 1000 kişi katılmıştır.

•Ortak Program illerinde vali ve belediye başkanlarının yanısıra yerel sivil toplum kuruluşu temsilcilerinin katılımıyla dokuz ortaklar toplantısı  yapılmış, Program hakkında yüzlerce yetkilinin bilgilenmesi sağlanmıştır.

•Programın yürütüldüğü illerde kadın dostu yerel hizmetlere yönelik kapasite geliştirme çalışmaları yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda, 6 Program ilinde valilik ve belediye başkanlığı bünyesinde görev yapan 125 personel artık kadın dostu kent oluşturulmasında yerel yönetimlerin yaşamsal rolü hakkında daha fazla bilgiye sahiptir. Eğitimlere katılanlar yerel yönetim yetkilileri, Yerel Eşitlik Eylem Planı oluşumunda detaylandırdıkları 15 taslak proje hazırlamışlardır.

•Valilik ve belediye başkanlığı bünyesinde görev yapan 60 personel Proje Döngüsü Yönetimi Eğitimini tamamlayarak sertifikalarını almıştır.

•Programın yürütüldüğü bütün illerde kadın kuruluşları/gruplarına kadın dostu yerel hizmetler konusunda kapasite geliştirme eğitimleri verilmiş ve atölye çalışmaları düzenlenmiştir. Eğitim ve atölye çalışmaları sonucunda, 6 Program ilinde kadın kuruluşu temsilcisi 136 kadın, artık kadın dostu şehirlerin oluşmasında kendi rol ve sorumlulukları hakkında daha fazla bilgiye sahiptir. Eğitime katılanlar, oluşumunda detaylandırdıkları 18 taslak proje hazırlamışlardır.

•Yerel STK mensubu 35 kadın Proje Döngüsü Yönetimi Eğitimini tamamlayarak sertifikalarını almıştır.

•BM Ortak Programı uygulamalarının  da katkısı ile Program illerinde yedi yeni kadın kuruluşu (Nevşehir 1; Kars 2; Trabzon 1; Şanlıurfa 1; Van 2) faaliyete geçmiştir. Program, ayrıca mevcut kadın kuruluşlarının yeniden aktif hale gelmesine de yardımcı olmuştur.

• Altı Program ilinde Yerel Eşitlik Eylem Planları katılımcı bir süreçte hazırlanmıştır. Valilik, il özel idaresi, belediye, kadın kuruluşları tarafından hazırlanan YEEP’ler yerel sorunlara, yerel çözümler önermektedir. Her il için ayrı ayrı hazırlanan YEEP’ler esas olarak yedi alan üzerinde yoğunlaşmaktadırlar. Bunlar, kadınların yerel kararlara katılımı, kentsel hizmetler, kadın ve kız çocuklarına yönelik şiddet, ekonomik güçlenme ve istihdam, eğitim ve sağlık hizmetleri, göç ve yoksulluk, zihniyet değişikliği ve farkındalık başlıkları altında sıralanabilir. YEEP’lerin uygulanmasına ilişkin ilk adım İzmir Valiliği tarafından atılmıştır. Izmir’de çok kısa bir süre önce, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda ilde yapılan ve yapılacak çalışmaları koordine etmek üzere bir koordinasyon kurulu oluşturulmuştur. Koordinasyon kurulunda valilik, il özel idaresi, belediye ve kadın kuruluşu temsilcileri yer almaktadır. Valilik bünyesinde, ayrı bir eşitlik biriminin temelini oluşturacağı tahmin edilen bir atama da yapılmıştır. İkinci önemli adım, İzmir Belediyesinin yaptığı ve ayrı bir eşitlik biriminin temelini oluşturacağı tahmin edilen bir atamadır. Bu kapsamda diğer illerin valilik ve belediye başkanlıklarının da benzer adımlar atacağı düşünülmektedir. Dahası, bazı belediye başkanlıkları sembolik de olsa bütçelerine eşitlik çalışmaları için belli bir miktar koymayı planlamaktadırlar.

• Ortak Programın 21 aylık uygulama sürecinde altı ilde yaklaşık 100 proje hazırlanmıştır. Yerel yönetimler ve yerel kadın kuruluşlarının birlikte hazırladıkları  bu projeler için fon arayışları sürdürülmektedir. Bu kapsamda  ‘Towns and Municipalities’ başlıklı AB Programına Trabzon Belediyesi ile  Wetzlar (Almanya) Belediyesi ‘belediye hizmetlerinin tasarımı ve sunumuna toplumsal cinsiyet eşitliği bakış açısının yerleştirilmesi’ başlıklı bir proje sunmuşlardır.

• BM Ortak Programı 8 Mart 2007 tarihinde altı ilde lise ve dengi okul öğrencilerinin katılımına açık Kadın Dostu Kent Kompozisyon yarışması düzenlemiştir. Yarışmaya, öğrenciler büyük ilgi göstermişlerdir. Yarışmanın birincileri bilgisayar, ikincileri fotoğraf makinası, üçüncüleri ise müzikçalarla ödüllendirilmişlerdir.

• Ortak Programın hedeflerinin gerçekleştirilmesine destek olmak üzere, Sabancı Üniversitesi ‘mor sertifika’ve ‘ulusal sempozyum’ çalışmalarının altyapısını oluşturmak amacıyla altı ilde lise öğretmenleri ve üniversite mensupları ile bir dizi toplantı yapmıştır. Temmuz 2007’de altı ilden 33 lise öğretmeni Sabancı Üniversitesi İstanbul yerleşkesinde gerçekleştirilen iki günlük bir çalışma sonucunda mor sertifika almaya hak kazanmıştır.  Altı il üniversite ve yüksek okul öğretim üyeleri yine Temmuz 2007’de Sabancı Üniversitesi yerleşkesinde düzenlenen ulusal sempozyumda toplumsal cinsiyet eşitliği çalışmalarını kapsamlı bir şekilde tartışmışlardır.

• Program illerinde çalışan kadın örgütleri ve bireysel olarak eşitlik meselesi ile ilgilenen kadınların birbirleri ile kolaylıkla iletişim kurulabilmesi, bilgi paylaşabilmesi ve gerekli olduğunda birlikte hareket etmelerine olanak tanımak amacıyla e-Grup oluşturulmuştur. e-Grubun 20 kadın örgütünden 125 üyesi vardır.

• Programın kadın örgütlerini güçlendirme amacına uygun olarak, ihtiyacı olan 16 yerel kadın kuruluşuna bilgisayar ve yazıcı alınmış ve internet bağlantıları sağlanmıştır.

• Kadın dostu kentleri oluşturmaya yönelik olarak hem bilgilendirme hem de farkındalığın artırılabilmesi için çok sayıda eğitim materyali hazırlanmıştır. Bu doğrultuda 5 kitap, 4 kitapçık, 5 haber bülteni yayımlanmış, projenin ilk aşamasında yapılan kamuoyu araştırmasının sonuçları hazırlanan broşürlerle geniş bir şekilde dağıtılmıştır. Aynı zamanda BMOP ile ilgili 2 de broşür yayımlanmıştır.

• Eylül 2006 itibariyle Programın Türkçe web sayfasına www.bmkadinhaklari.org adresinden erişilebilmektedir. Program faaliyetlerine ilişkin bilgilere altı ilin valilik ve belediye web sayfalarından da erişilebilir.

BM Ortak Programı yukarıda belirtilen sorunların üstesinden gelmek üzere tasarlanmıştır. İki yılın sonunda aşağıdaki hedeflere ulaşılması amaçlanmaktadır:

• Çok sayıda vatandaş kadınların ve kız çocuklarının hakları konusunda daha fazla  bilgilenecektir.

• Yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları kadınların ve kız çocuklarının hakları konusunda daha güçlü ve bilgi ile donatılmış olacaktır.

• Altı ilde yerel eşitlik  eylem planları hazırlanmış olacaktır.

• Altı ilde gerçekleştirilecek programa vatandaşlar, kamuoyu liderleri, dini liderler, sivil toplum ve özel sektör etkin bir şekilde katılacaktır.

• Sığınakların kurulması, iş olanaklarının yaratılması, meslek eğitimlere ve kız çocuklarının eğitimine önem verilmesine öncelik verilerek yerel etkinlikler artırılacaktır.

• Yerel ve ulusal düzeyde siyasi ve bütçesel kararlılık artırılacaktır.

• Programın yürütüldüğü altı il değerlendirilerek kadınların ve kız çocuklarının haklarının korunması konusunda etkin rol oynayan illere ‘kadın dostu kent’ sertifikası verilecektir.